De Godfather van de Europese poëzie

De tweede helft van de twintigste eeuw was de Gouden Eeuw voor de Oost-Europese poëzie. Klonken tijdens de eerste helft in Amerika en in Rusland de grootste stemmen, tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw verschoof dit zwaartepunt naar Oost-Europa. Dichters als Milosz, Herbert, Pilinszky, Szymborska en, inderdaad, Holub bewezen dat de nieuwe reuzen in deze schaduwzone tussen Rusland en Europa toefden. Met de Nobelprijs voor Szymborska kreeg de Oost-Europese poëzie eindelijk, en nogal laat, erkenning. Maar tot op de dag van vandaag is het erg moeilijk goed vertaalde Oost-Europese poëzie te vinden. Bijzonder jammer, want zoals gezegd, een beetje poëzieliefhebber kan werkelijk niet om Oost-Europa heen.

Gelukkig echter heeft Jana Beranová de geuzentaak op zich durven nemen Holub naar het Nederlands te vertalen. Holub is een van de bekendere Tsjechische dichters uit de twintigste eeuw, hij werd al naar meer dan 30 talen vertaald, dus wij zijn er laat bij. De geboorte van Sisyphus is een prachtig boek geworden, mooi vormgegeven, met een harde kaft en een papieren omslag waarop Holub als een Godfather naar je bladerende handen kijkt. Het boek bevat teksten en gedichten die Holub tussen 1958 en 1998 schreef. Het is een vrij brede selectie uit zijn werk met een focus op de poëzie. Vertaalde poëzie wordt naar mijn indruk minder besproken dan oorspronkelijke poëzie. Misschien omdat het moeilijker te beoordelen is - ik zou immers de gedichten in het Tsjechisch moeten kunnen lezen om de kwaliteit van de vertalingen werkelijk te kunnen beoordelen.

Ik heb mij afgelopen jaar door twee dikke anthologieën met Oost-Europese poëzie heen geworsteld en je merkt dan duidelijk dat de goed vertaalde gedichten de gedichten zijn die volstrekt natuurlijk overkomen. Datzelfde heb je bij Beranová's vertaling, je hebt eigenlijk nergens bij het lezen het idee dat je een vertaling zit te lezen. In die zin is vertalen wellicht vergelijkbaar met acteren: een goed acteur zit zo goed in zijn rol dat hij niet meer acteert. En waar de kwaliteit van de vertalingenin de door mij gekochte anthologieën nogal tegenviel, in de zin dat je altijd naar de kwaliteit van het oorspronkelijke gedicht door de vertaling heen raden moest, klinkt Beranová's Holub authentiek enheb je nergens het gevoel dat de gedichten door het toedoen van de vertaler verzwakt zijn. Dat is een hele prestatie, zeker bij een boek van deze omvang, en wat dat betreft schaart het boek zich nu bij de andere prima vertaalde Oost-Europese werken in mijn boekenkast, de bundel Krater van János Pilinszky, prachtig vertaald door Erika Dedinszky en de verzamelde gedichten van Herbert, vertaald door Gerard Rasch.

De gedichten van Holub passen perfect bij het mal van zijn tijdgenoten, Szymborska, Milosz, Herbert. Beschouwelijke, filosofische poëzie met een vaak magisch-realistische inslag. Waar de westerse poëzie in de tweede helft van de twintigste eeuw vaak een soort puzzelspelletje voor intellectuelen werd, is de oosterse poëzie traditioneel bezien altijd beschouwelijker geweest en in zekere zin ook vrijer. Het is een misverstand te denken dat de westerse poëzie pas na de Tweede Wereldoorlog gepreoccupeerd raakte door de vorm: feitelijk is zij dat altijd geweest, denk maar aan het enorme gewicht dat het sonnet altijd werd toegeschreven. En zoals Mevlanah al in de twaalfde eeuw vrije, beschouwelijke verzen schreef is de oosterse poëzie, met uitzondering van het Verre Oosten, in die zin juist een voorloper en het mooie van deze vrije verzen is dat zij vaak tegelijkertijd strak en ongedwongen overkomen, in tegenstelling tot veel Amerikaanse vrije verzen die vaak wat geforceerd en onnatuurlijk klinken.

Holub was een immunoloog en veel van zijn gedichten hebben meestal een humoristische wetenschappelijke achtergrond. Ook weerklinkt veel van Tsjechië zelf terug, bijvoorbeeld in zijn series over poppenkastpoppen en diverse oorlogsmomenten, terug klinkend in bijvoorbeeld dit prachtige gedicht dat ik even helemaal citeer:

Dat is het mooie van Holubs poëzie, dat hij in alles een biologisch proces ziet, zoals hij in deze bommenwerper een zwangere libelle ziet met een legbuis. Dat geeft het gedicht een bepaalde magisch-realistische wending: hier worden 'de doden geloosd op de daken' en bezwijkt de stad in de poging te ontwaken. De beeldspraak van Holub is vaak sterk en verrassend, maar blijft altijd natuurlijk overkomen. Hét kenmerk van een groot dichter. Neem dit ironische gedicht als voorbeeld:

De geboorte van Sisyphus staat vol met dit soort prachtgedichten. Voor poëzieliefhebbers is dit boek simpelweg verplichte kost: het is een werk dat je je leven lang zult koesteren en af en toe eens openslaat. Het is de verdienste van Jana Beranová dat Holub nu eindelijk met Nederlandse stem spreekt en hopelijk zal zij nog meer poëzie vertalen, want de wat navelstaarderige Nederlandse poëziecultuur kan best af en toe zo'n prachtig infuus gebruiken. Ook in de wat vrijere tekstvormen is Holub vaak goed op dreef, zo beschrijft hij onder andere zeer gedetailleerd hoe hij het zwembad moest schoonmaken van een rat die de buurman daar aan gort had geschoten. Hij doet dat zo grafisch en met zo'n humoristisch-beschouwelijke inborst dat hij er een geweldig surrealistisch toneelspel van weet te maken. Holub was een van de Godfathers van de Europese poëzie en deze uitgave van De Bezige Bij is een mooi monument in zijn nagedachtenis. Om maar af te sluiten met een mooi stukje Holub: