Auteur: Wislawa Szymborska
Vertaler: Gerard Rasch
Titel: Het moment
Uitgeverij: Meulenhoff
ISBN: 90-290-7324-1
Datum bespreking: 19-05-2003
 

Schrijf twee á drie gedichten per jaar en het kost al gauw een klein decennium voordat een nieuwe dichtbundel af is. Acht jaar om precies te zijn, heeft Wislawa Szymborska de tijd genomen om tot drieëntwintig gedichten (waarvan zestien compleet nieuw) te komen die samen Het moment vormen.

De poëzie (opnieuw vertaald door Gerard Rasch, de samensteller van haar compilatie Uitzicht met een zandkorrel) van de inmiddels tachtigjarige Poolse is een waar feest om te lezen. Humoristisch, vitaal, origineel, nuchter, helder en ogenschijnlijk met het grootst mogelijke gemak geschreven. Voor zover sympathiek een literair criterium mocht zijn, lijkt zij mij steevast op Szymborska van toepassing.

Verbazing is haar voornaamste instrument om poëzie te schrijven. Dat kan gebeuren in de hoedanigheid van een klein meisje dat het kleed van tafel trekt en in het vallende servies de beginselen van zwaartekracht zal ontdekken. Dat kan gebeuren in de onpeilbare diepte van een regenplas ('Ik zou een stap doen en opeens helemaal wegzinken'). Dat kan gebeuren in de betrekkingen tussen de mens en de planten:

Ik leg het uit zo goed ik kan, vraag alsjeblieft:
wat het betekent iets met ogen te bekijken,
waarom in mij een hart klopt
en waarom mijn lichaam niet geworteld is.

Maar hoe kan ik antwoorden op ongestelde vragen
als ik daarbij ook iemand ben
die voor jullie zozeer niemand is?

Zoals Szymborska zelf zegt: 'Ik had mij kunnen zijn - maar zonder verbazing, / en dat had betekend / heel iemand anders.' Geen dichter in elk geval.

Szymborska's poëzie is eigenlijk één grote zoektocht naar het leven en de verzuchting dat dit leven toch nooit te begrijpen valt. Ze verbaast zich constant over het feit dat de dingen zijn zoals ze zijn, maar is ook de eerste om al even verbaasd te constateren dat er niets anders op zit dan zich erbij neer te leggen. Uit die houding kunnen regels ontstaan als:

Bij het beschrijven van wolken
zou ik me erg moeten haasten -
al na een fractie van een ogenblik
zijn het niet meer die wolken, maar andere.

Om enkele strofen verderop te eindigen met:

Ze zijn niet verplicht met ons te sterven.
Ook ongezien zullen ze verder zwerven.

(Uit: Wolken)

 

Of:

Ik ben wie ik ben.
Een toeval onbevattelijk
als elk toeval.

(Uit: Een van zeer vele)

En als zelfs Szymborska even zonder woorden komt te zitten op een kerkhof bij de graven van drie jonge kinderen is ze niet de beroerdste om dat toe te geven:

KOSMOS MAKROS
CHRONOS PARADOKSOS
Alleen het stenen Grieks heeft hiervoor woorden.

(Uit: Retourbagage)

Er is onbegrip en er is onbegrip. Het eerste zou waarschijnlijk de schouders ophalen bij zoveel werkelijkheid om zich heen gestapeld. Het tweede, Szymborska's onbegrip peinst er niet over om de schouders op te halen. Waar het maar de kans ziet, beklopt het de werkelijkheid en maakt er een diepe buiging voor. Het leven mag dan misschien onbevattelijk zijn, de vragen die het oproept, zijn dat niet. De ziel bijvoorbeeld is een ongrijpbare aangelegenheid. Toch kan met enige zekerheid worden gesteld:

Zelden staat ze ons bij
tijdens slopende bezigheden
als meubels verplaatsen
en koffers tillen
of een weg afleggen op knellende schoenen.

(Uit: Enige woorden over de ziel)

Het moment is, net als bijna al haar poëzie, Szymborska's ultieme sublimatie van haar eigen onvermogen om tot antwoorden te komen. Zelf weet ze dondersgoed waar dat onvermogen vandaan komt: 'of omdat het er te vroeg voor is / of omdat ik het niet kan bevatten.'

Over nog eens acht jaar loopt Szymborska tegen de negentig. Of ze dan nog steeds in staat is gedichten van een dergelijk hoog niveau af te leveren, is met geen zekerheid te zeggen. Wel is zeker dat Szymborska zich nog steeds zal verwonderen over het leven. En het nog steeds niet zal begrijpen.

Danny Degenaar