Nietszeggend mooi

'Over de grens' is de nieuwe roman van Chaja Polak waarin ze in zeven verhalen de levensloop van Rosa van Esso schetst, chronologisch oplopend van een onzeker klein meisje dat uit logeren gaat tot een door het leven getekende volwassen vrouw. Rosa, de hoofdpersoon van de roman, staat niet in alle verhalen centraal. Polak kiest er voor om haar soms 'slechts' als bijpersoon op te voeren, bijvoorbeeld in het openingsverhaal 'Een statenloze', om deze keuze in het eennalaatste verhaal met terugwerkende kracht te verantwoorden. 'Over de grens' is een boek dat zeker niet onplezierig is om te lezen, het is een als 'mooi' in de oppervlakkigste betekenis van het woord te kwalificeren boek - je leest het, je zet het weg en als je het jaren later nog eens onder een laagje stof tegenkomt in de boekenkast kun je je de namen van de hoofdpersonen niet meer voor de geest halen.

Polak is een oorlogskind van joodse komaf. In al haar boeken staat dit centraal: het joodzijn en de 2e Wereldoorlog. Een thema dat al regelmatig het onderwerp is geweest in de (Nederlandse) literatuur. Op zich is dat niet erg, de dramatische consequenties van Hitlers oorlog kunnen niet vaak genoeg beschreven worden. Omdat we het weten.
Wat ik tegen heb op 'Over de grens' is het louter melancholieke karakter van het verhaal. Rosa wordt in haar zoektocht naar haar verleden te eendimensionaal neergezet om het particuliere te ontstijgen; het blijft het verhaal van één vrouw met één verlangen (liefde) in één wereld, namelijk de hare. Nergens wordt haar lijden in een sociaal-historische context geplaatst, waardoor er ten onrechte een geromantiseerd beeld van de gevolgen van de holocaust ontstaat, terwijl de gekozen vorm - het vertellen van één verhaal in zeven verhalen - juist een ideaal hulpmiddel zou zijn om het gebeuren in een breder perspectief te zetten. Door het verlangen naar en het leven in het verleden zo nadrukkelijk centraal te zetten, blijft het een verhaal uit vervlogen dagen en worden actuele, soortgelijke gebeurtenissen gelaten voor wat ze zijn, hetgeen niet onwaarschijnlijk desinteresse van de (jonge) lezer tot gevolg zal hebben. De twee minuten stilte op 4 mei bijvoorbeeld ontlenen juist hun kracht aan de koppeling van het toen met het nu - na 11 september zal die stilte voor altijd anders zijn, dan voor de ramp met het World Trade Center. Je kunt je (terecht) afvragen of een auteur een boek dient te relateren aan de actualiteit om de interesse te behouden van de lezer. In dit geval denk ik dat het antwoord volmondig 'ja' moet zijn. Als je als schrijver een dergelijke dramatische gebeurtenis als thema van je boek neemt, brengt dat een maatschappelijke verantwoordelijkheid met zich mee die niet uit de weg gegaan mag worden, hetgeen niet een pleidooi is voor goedkoop moralisme, maar wel voor een bewustwording van datgene dat nooit vergeten mag worden.

Afgezien van het verhaal, excelleert Polak ook niet in haar stijl. Ze schrijft te vaak te veel, waardoor je als lezer haast het idee krijgt ontzettend dom te zijn, en kiest regelmatig voor gezochte en voorspelbare beeldspraak. In het eerste verhaal ligt de grootmoeder, vlak voor de bevalling van haar kleindochter, 'ineengekrompen tot een embryo' dood op de grond van de badkamer. Ook elders vlucht de schrijfster in poëtisch bedoelde beeldspraak, hetgeen de weemoedigheid ten goede komt maar te slap is om de lezer ècht te raken. Dit en het gebrek aan maatschappelijke relevantie maken 'Over de grens' tot een roman waarop hooguit een nietszeggend 'mooi' van toepassing is.